Choroby cywilizacyjne – co to jest i jak im zapobiegać?

Choroby cywilizacyjne to przewlekłe, niezakaźne schorzenia, które rozwijają się głównie pod wpływem stylu życia i środowiska. Odpowiadają za około 70% wszystkich zgonów na świecie, a w Polsce za 65% zgonów. Należą do nich przede wszystkim choroby sercowo-naczyniowe, nowotwory, cukrzyca i otyłość. W artykule wyjaśniamy, jakie są ich przyczyny, objawy oraz jak im zapobiegać.

Czym są choroby cywilizacyjne?

Choroby cywilizacyjne to efekt uboczny zmian społecznych, ekonomicznych i środowiskowych, które przyspieszyły w czasie rewolucji przemysłowej, a zwłaszcza w XX i XXI wieku. Nie wywołuje ich pojedynczy patogen, jak w przypadku dżumy czy cholery, lecz splot warunków życia i otoczenia.

Mimo że są niezakaźne, mają zasięg globalny i prowadzą do niepełnosprawności. Szacuje się, że rocznie umiera z ich powodu od 40 do ponad 43 mln osób. W 2026 r. w krajach wysokorozwiniętych generują także liczne absencje w pracy i wizyty lekarskie.

Choroby cywilizacyjne nie przenoszą się z człowieka na człowieka, ale odpowiadają za ponad 80% przedwczesnych zgonów.

Jakie są główne rodzaje chorób cywilizacyjnych?

W tej grupie znajdują się schorzenia układu krążenia, metaboliczne, nowotwory, zaburzenia psychiczne oraz dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Do tych ostatnich należą choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, refluks, przewlekłe zaparcia, biegunki i nieswoiste choroby jelit. Odrębną grupę stanowią też przewlekłe choroby układu oddechowego, które rocznie powodują około 3,9 mln zgonów.

Choroby układu krążenia

Choroby sercowo-naczyniowe są najbardziej śmiercionośną grupą wśród chorób cywilizacyjnych. Rocznie odpowiadają za 17,7 mln zgonów, co obejmuje między innymi zawał serca i udar mózgu. Do tej grupy zalicza się także miażdżycę, nadciśnienie tętnicze i chorobę niedokrwienną serca.

Podłożem tych schorzeń bywa uszkodzenie naczyń krwionośnych. Odkładające się w tętnicach złogi tłuszczowe prowadzą do zwężenia naczyń, a nadciśnienie przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów, zwiększając ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych.

Nowotwory

Rak zabija rocznie około 8,8 mln ludzi. Wśród czynników sprzyjających nowotworom wymienia się dym tytoniowy, alkohol, promieniowanie UV, zanieczyszczenia środowiska oraz dietę bogatą w produkty wysoko przetworzone. Ryzyko zwiększają także przewlekły stres i niekorzystne warunki pracy.

Cukrzyca i otyłość

Otyłość rozpoznaje się przy wskaźniku masy ciała BMI wynoszącym co najmniej 30 kg/m². Jest ona jednym z głównych czynników ryzyka cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i niektórych nowotworów.

Cukrzyca typu 2 rozwija się, gdy komórki przestają właściwie reagować na insulinę. Prowadzi to do zaburzeń metabolizmu glukozy, a w dłuższej perspektywie może uszkadzać nerki, wzrok i nerwy obwodowe. Duże znaczenie ma tu oporność na insulinę oraz zmiany stężenia leptyny, obserwowane przy nadmiarze tkanki tłuszczowej trzewnej.

Zaburzenia psychiczne

Depresja, stany lękowe i zaburzenia nerwicowe również zaliczają się do chorób cywilizacyjnych. Sprzyjają im permanentny stres, nadmiar obowiązków zawodowych, poczucie osamotnienia i niestabilność ekonomiczna. Stała ekspozycja na niebieskie światło z urządzeń elektronicznych zaburza rytm dobowy, co prowadzi do pogorszenia jakości snu i utraty równowagi neurochemicznej. Do tej grupy dochodzą także nałogi – alkoholizm, narkomania, pracoholizm – oraz anoreksja i bulimia.

Jakie są przyczyny chorób cywilizacyjnych?

Styl życia ma największy wpływ na rozwój tych schorzeń. Według pól zdrowia Lalonda z 1973 roku odpowiada za 53% efektu zdrowotnego, środowisko fizyczne za 21%, czynniki genetyczne za 16–20%, a opieka zdrowotna za 10%.

Największy wpływ na zdrowie ma styl życia – 53% według pól zdrowia Lalonda.

Do bezpośrednich przyczyn zalicza się:

• brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia,
• monotonną, źle zbilansowaną dietę bogatą w cukry proste, tłuszcze nasycone, sól i produkty wysoko przetworzone,
• nadużywanie alkoholu, kawy oraz palenie papierosów,
• brak odpoczynku oraz przewlekły stres.

Pośrednio wpływają czynniki, na które jednostka ma mniejszy wpływ. Są to galopujące uprzemysłowienie, zanieczyszczenie powietrza, gleby i wody, hałas oraz promieniowanie jonizujące. Współczesne tempo życia i postęp technologiczny dodatkowo sprzyjają unieruchomieniu i sięganiu po szybkie jedzenie.

Jakie objawy mogą wskazywać na chorobę cywilizacyjną?

Większość chorób cywilizacyjnych rozwija się powoli, a pierwsze objawy bywają mało charakterystyczne. Część z nich, jak nadciśnienie tętnicze czy wczesne etapy cukrzycy typu 2, może przebiegać bez dolegliwości.

Sygnały, które warto skonsultować z lekarzem, to:

• nadmierna senność po posiłku, częste pragnienie i częstomocz,
• bóle głowy w okolicy potylicy, krwawienia z nosa i zawroty głowy,
• szybkie męczenie się, duszność i bóle w klatce piersiowej,
• ból łydek, mrowienie oraz bolesne skurcze nóg.

Jak zapobiegać chorobom cywilizacyjnym?

Profilaktyka opiera się przede wszystkim na zmianie codziennych nawyków. Obejmuje dietę, regularną aktywność fizyczną, odpoczynek oraz okresowe badania. Ważnym elementem jest też edukacja społeczna i promocja zdrowego stylu życia, która pomaga kształtować właściwe nawyki już na wczesnym etapie rozwoju.

Zmiana diety

Zdrowa dieta powinna obfitować w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste oraz białka pochodzenia roślinnego. Zamiast tłuszczów nasyconych lepiej wybierać zdrowe tłuszcze nienasycone. Ograniczenie cukrów prostych, soli i wysoko przetworzonej żywności zmniejsza ryzyko chorób metabolicznych i sercowo-naczyniowych.

W Polsce problem jest powszechny – dane NFZ z 2024 r. pokazują, że co czwarty dorosły zmaga się z otyłością, a blisko co trzeci mieszkaniec choruje na choroby dietozależne. Dodatkowo dwie trzecie Polaków nie spożywa minimalnej zalecanej dziennej porcji warzyw.

Ruch i odpoczynek

Regularny ruch obniża ryzyko nadciśnienia, cukrzycy typu 2 i otyłości. Osobom pracującym umysłowo zaleca się ciągły wysiłek trwający około 60–90 minut dziennie, a według niektórych wytycznych także 10–15 tys. kroków. Równie ważny jest stały rytm snu i równowaga między pracą a odpoczynkiem.

Badania profilaktyczne

Regularne badania pozwalają wykryć zaburzenia, zanim pojawią się objawy. W diagnostyce chorób cywilizacyjnych największe znaczenie mają oznaczenia laboratoryjne i pomiary kliniczne. Poniższa tabela przedstawia wybrane badania wraz z ich celem.

Większość tych badań można wykonać w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Lekarz dobiera zakres oznaczeń na podstawie wywiadu i badania przedmiotowego, a regularne pomiary ciśnienia tętniczego powinny być stałym elementem wizyt kontrolnych.